جراحی آرتروسکوپی زانو از شایع‌ترین عمل‌های ارتوپدی به شمار می‌رود.
این عمل کم‌تهاجمی برای درمان طیف گسترده‌ای از مشکلات زانو از جمله پارگی مینیسک، آسیب‌دیدگی رباط‌ها و قطعات شناور در مفصل تجویز می‌شود. یافته‌های جدید دیدگاه پزشکان را دستخوش تغییر کرده‌اند؛ به‌ویژه در مورد بیماری‌هایی مانند آرتروز زانو که این روزها با آرتروسکوپی درمان می‌شوند.
در جراحی آرتروسکوپی زانو چه اتفاقی رخ می‌دهد؟
مفصل زانو از سه استخوان ران، درشت‌نی و کشکک تشکیل شده که غضروف، مینیسک‌ها- ساختار ضربه‌گیر و تثبیت‌کننده مفصل- و شبکه رباط‌ها، تاندون‌ها و لایه سینوویال از آن‌ها پشتیبانی می‌کنند.
تیم بیهوشی قبل از عمل گزینه‌های موجود را با شما در میان می‌گذارد: بی‌حسی موضعی که زانو را بی‌حس می‌کند، بی‌حسی منطقه‌ای که از کمر به پایین را بی‌حس می‌کند و بیهوشی عمومی که شما را به خواب می‌برد.
بعد از آن‌که وارد اتاق عمل شدید و داروی بیهوشی یا بی‌حسی دریافت کردید، پوست زانو برای کاهش خطر عفونت تمیز می‌شود و زیر پارچه‌های استریل قرار می‌گیرد تا فقط محل جراحی در دسترس بماند. ممکن است برای ثابت نگه‌داشتن پا و قرارگیری آن در وضعیت مناسب از ابزارهای مخصوص برای تثبیت و تنظیم وضعیت پا استفاده شود.
برای نمونه، جراحی ترمیم آرتروسکوپی مینیسک را در نظر بگیرید. جراح ارتوپد ابتدا آرتروسکوپ- وسیله‌ای باریک و مجهز به دوربین- را با ایجاد یک برش کوچک وارد زانوی بیمار می‌کند که تصویری واضح از داخل مفصل زانو ارائه می‌دهد که روی نمایشگر به نمایش درمی‌آید. به این ترتیب، تیم جراحی وضعیت داخل مفصل را به‌دقت رصد می‌کند و از میزان پارگی مینیسک مطلع می‌شود.
جراح ممکن است چند برش کوچک در اطراف زانو ایجاد کند تا امکان ورود ابزارهای تخصصی جراحی به داخل مفصل فراهم شود. جراح از این ابزارها برای بررسی بافت و برداشتن جزئی یا کامل قسمت‌های آسیب‌دیده استفاده می‌کند و درصورت نیاز به ترمیم زانو می‌پردازد. اگر مینیسک نیاز به ترمیم داشته باشد، غضروف آسیب‌دیده در جای اصلی خود قرار می‌گیرد و با بخیه یا ابزارهای مهارکننده ترمیم می‌شود.
اگر بیمار هم‌زمان با پارگی رباط صلیبی قدامی یا دیگر آسیب‌های زانو دست‌به‌گریبان باشد، جراح همه مشکلات را در جریان عمل آرتروسکوپی اصلاح می‌کند.
یک محلول نمکی استریل در طول عمل به‌طور مداوم به داخل مفصل تزریق می‌شود تا زانو باز بماند و خون و مایعات زائد از داخل آن خارج شوند. این کار محل جراحی را تمیز نگه‌می‌دارد و به جراح اجازه می‌دهد که مفصل را بدون مشکل روی نمایشگر رصد کند. مایع در طول عمل تخلیه می‌شود و در پایان چیزی از آن باقی نمی‌ماند. درنهایت، ابزارها از مفصل خارج می‌شوند، برش‌های کوچک بخیه شده و زانو برای دوران نقاهت پانسمان می‌شود.
اگر عمل برای ترمیم یا بازسازی انجام گرفته باشد، از زانوبند برای محافظت بیشتر از زانو در دوران نقاهت استفاده خواهد شد.
آرتروسکوپی زانو در چه مواردی ضروری است؟
آرتروسکوپی زانو برای تشخیص و درمان مشکلات مربوط به مفصل زانو انجام می‌گیرد.
برای تشخیص: با ام‌آر‌آی و سایر روش‌های تصویربرداری می‌توان بسیاری از بیماری‌های زانو را بدون نیاز به جراحی تشخیص داد. از این‌رو، آرتروسکوپی زانو به‌ندرت برای تشخیص بیماری انجام می‌گیرد. اغلب زمانی از آرتروسکوپی استفاده می‌شود که راهی جز عمل جراحی باقی نمانده باشد. جراح در این عمل داخل زانو را رصد می‌کند و مشکل را ضمن تشخیص در جریان عمل برطرف می‌کند. اگر پزشک در ارزیابی‌های خود موفق به تشخیص مشکل نشود، ممکن است از آرتروسکوپی استفاده کند.
برای درمان: آرتروسکوپی زانو برای درمان بیماری‌ها و آسیب‌های زیر انجام می‌گیرد.
- پارگی مینیسک: مینیسک یک ساختار هلالی‌شکل از جنس غضروف است که مانند ضربه‌گیر عمل می‌کند و باعث تثبیت زانو می‌شود. مینیسک ممکن است به مرور زمان فرسوده شود، حالت رشته‌رشته پیدا کند و درنهایت پاره شود. از آرتروسکوپی برای ترمیم پارگی مینیسک یا برداشتن قسمت آسیب‌دیده استفاده می‌شود. پارگی مینیسک همچنان یکی از دلایل شایع انجام آرتروسکوپی زانو به‌شمار می‌رود، اما این روش برای پارگی فرسایشی مینیسک توصیه نمی‌شود. شواهد نشان می‌دهند که آرتروسکوپی کمک چندانی به ترمیم پارگی فرسایشی مینیسک نمی‌کند و نرخ انجام آن در این موارد کاهش یافته است.
- آسیب رباط صلیبی قدامی یا خلفی: رباط صلیبی قدامی و خلفی جزو رباط‌های تثبیت‌کننده زانو هستند. از آرتروسکوپی زانو برای ترمیم پارگی رباط‌ها استفاده می‌شود.
- قطعات شناور در مفصل: اگر بخشی از استخوان یا غضروف در داخل مفصل به حالت شناور دربیاید، دامنه حرکتی زانو مختل می‌شود. حتی ممکن است قادر به حرکت‌دادن زانوی خود نباشید. قطعات شناور گاهی با روش آرتروسکوپی از مفصل خارج می‌شوند.
- التهاب یا آسیب لایه سینوویال: سینوویوم بافت نازکی است که سطح داخلی مفصل زانو را می‌پوشاند و به تولید مایع سینوویال کمک می‌کند که روان‌کننده مفصل است. این بافت گاهی دچار التهاب یا آسیب می‌شود. آرتروسکوپی زانو به جراح اجازه می‌دهد بافت مربوطه را بررسی و بخش‌های آسیب‌دیده را درصورت لزوم خارج کند.
- معایب غضروفی: بعضی از معایب غضروفی را می‌توان با آرتروسکوپی برطرف کرد تا ناحیه آسیب‌دیده بازسازی شود. این کار با پاکسازی بافت آسیب‌دیده و ترمیم و بازسازی غضروف انجام می‌گیرد.
- سایر بیماری‌ها و آسیب‌ها: گاهی از آرتروسکوپی زانو برای رفع مشکلاتی مانند اختلال راستای کشکک (حرکت یا قرارگیری غیرطبیعی کشکک)، قطعات شناور، کیست بیکر (برآمدگی پشت زانو که پر از مایع مفصلی است) و شکستگی زانو استفاده می‌شود.
آرتروسکوپی در بعضی از موارد هیچ کمکی نمی‌کند: انجام آرتروسکوپی برای شست‌وشو یا پاکسازی مفصل و درمان آرتروز زانو توصیه نمی‌شود، زیرا کمکی به رفع درد یا بهبود عملکرد زانو نمی‌کند یا اثربخشی ناچیزی دارد. آرتروز با تغییرشکل غضروف مفصلی، استخوان زیرین مفصل و بافت‌های مرتبط با مفصل همراه است. از این‌رو، شست‌وشوی مفصل یا برداشتن بافت آسیب‌دیده باعث رفع مشکل اصلی نمی‌شود و درد ناشی از آرتروز را هم تسکین نمی‌دهد. با این‌حال، اگر فرد مبتلا به آرتروز زانو هم‌زمان با یک مشکل قابل درمان دست‌به‌گریبان باشد، ممکن است آرتروسکوپی زانو همچنان به‌عنوان یکی از گزینه‌های درمانی در نظر گرفته شود.
فرایند ارزیابی با بررسی سوابق پزشکی، معاینه فیزیکی و تصویربرداری شروع می‌شود. ممکن است برای بررسی شکستگی یا آرتروز از عکس‌برداری با اشعه ایکس استفاده شود، اما ام‌آر‌آی اطلاعات دقیق‌تری درباره مینیسک‌ها، رباط‌ها و غضروف ارائه می‌کند. این یافته‌ها در کنار شدت علائم و میزان پاسخ بیمار به درمان غیرجراحی به پزشک کمک می‌کنند درباره انجام آرتروسکوپی تصمیم بگیرد.
آرتروسکوپی زانو تا چه اندازه مؤثر است؟
اثربخشی این عمل بسته به نوع بیماری یا آسیب‌دیدگی متفاوت است.
پارگی حاد مینیسک: پارگی حاد مینیسک از آسیب‌های شایع زانو در افراد جوان و پرتحرک است و اغلب به‌دلیل پیچ‌خوردگی یا چرخش ناگهانی زانو رخ می‌دهد. جراحی آرتروسکوپی می‌تواند برای این افراد مناسب باشد، به‌ویژه اگر درمان غیرجراحی نتواند درد یا علائم پارگی مینیسک را کاهش دهد یا عملکرد زانو را بهبود بخشد. هدف جراحی این است که بافت سالم مینیسک تا حد امکان حفظ یا ترمیم شود. یک تحلیل فراگیر در سال ۲۰۲۱ نشان داد که پارگی غیرفرسایشی مینیسک در فاصله ۴ تا ۶ سال بعد از جراحی در ۱۹ درصد از موارد برمی‌گردد. درواقع، نتیجه عمل جراحی بعد از ۴ تا ۶ سال در ۸۰ درصد از موارد پابرجا می‌ماند و این عمل براساس معیارهای پژوهشی در دسته عمل‌های ناموفق قرار نمی‌گیرد. به‌طور کلی، میزان عمل‌های ناموفق از ۱۲ درصد در سال نخست عبور کرده و در سال چهارم تا ششم به ۱۹ درصد می‌رسد.
پارگی فرسایشی مینیسک: برداشتن جزئی مینیسک به کمک آرتروسکوپی برای درمان پارگی فرسایشی مینیسک، در مقایسه با آرتروسکوپی بدون برداشتن مینیسک، در کارآزمایی فیدلیتی بعد از گذشت ۱۰ سال نتیجه قابل‌توجهی نداشت. برداشتن مینیسک در بیماران با افزایش علائم، تضعیف عملکرد زانو و تشدید آرتروز همراه بود و بیماران اغلب به جراحی مجدد نیاز پیدا کردند.
ترمیم رباط صلیبی قدامی: ترمیم رباط صلیبی قدامی به کمک آرتروسکوپی به تثبیت زانو کمک می‌کند و احتمال نیاز به جراحی مینیسک را کاهش می‌دهد. این روش تا حد زیادی جایگزین عمل باز رباط صلیبی قدامی شده است. ترمیم رباط صلیبی قدامی به کمک آرتروسکوپی اغلب موفقیت‌آمیز است و نرخ ناکامی آن ۳ تا ۱۱ درصد گزارش شده است.
اگر بیماری یا آسیب‌دیدگی مشکلی در تحرک یا انجام فعالیت‌های روزمره ایجاد نکرده باشد، بهتر است اول روش‌های محافظه‌کارانه مانند فیزیوتراپی، مصرف دارو و تغییر سبک زندگی را امتحان کنید. این روش‌ها عوارض جراحی و دوران نقاهت بعد از عمل را ندارند، اما برای مشاهده نتیجه آن‌ها باید صبور باشید و تلاش بیشتری به خرج دهید. اگر زانو قفل کرده و صاف نمی‌شود یا پارگی حاد مینیسک قابل ترمیم باشد، باید فوراً به متخصص ارتوپدی مراجعه کنید. در این موارد ممکن است از جراحی زودهنگام نتیجه بگیرید.
دکتر نولان هورنر، جراح ارتوپد، به اپک تایمز گفت: «این روش در مقایسه با عمل باز معمولاً درد کمتری دارد، جای زخم کوچک‌تری به‌جا می‌گذارد و ممکن است دوره نقاهت کوتاه‌تری داشته باشد. البته نتیجه نهایی اغلب یکسان است.»
این روش در مقایسه با عمل باز با ایجاد برش‌های کوچک‌تر و کاهش محدوده جراحی موجب کاهش خونریزی و عفونت و دیگر عوارض جانبی می‌شود.
هورنر گفت این بیماران بعد از چند سال معمولاً رضایت بیشتری دارند، زیرا آرتروسکوپی به رفع مشکلات زانو اعم از پارگی مینیسک یا پارگی رباط- که باعث ناپایداری زانو یا محدودشدن دامنه حرکتی می‌شود- کمک می‌کند. رضایت بلندمدت اغلب به تصمیم درست بیماران برای انجام جراحی و داشتن انتظارات واقع‌بینانه از نتیجه عمل بستگی دارد.
آرتروسکوپی زانو چه معایب و خطراتی دارد؟
عوارض جانبی این عمل شایع نیستند و معمولاً شدت زیادی ندارند.
- عوارض بعد از جراحی: عفونت، آسیب‌دیدگی غضروف، مینیسک یا رباط‌ها، ایجاد لخته خون در پا، آسیب‌دیدگی عروق یا عصب‌های مجاور، خشکی زانو و تجمع خون در مفصل زانو جزو عوارض احتمالی بعد از عمل هستند.
- عوارض بیهوشی: عوارض احتمالی شامل تهوع یا استفراغ و درصورت بیهوشی عمومی شامل گلودرد هستند. احتمال بروز واکنش‌های شدید به‌مراتب کمتر است. بی‌حسی منطقه‌ای هم خطر چندانی دارد. در این موارد با تیم بیهوشی خود مشورت کنید.
خطر آرتروز: انجام آرتروسکوپی به‌ویژه برداشتن بخشی از بافت مینیسک به خطر ابتلا به آرتروز یا تشدید آن دامن می‌زند. این خطر به‌ویژه در افرادی که با فرسایش زانو دست‌به‌گریبان هستند بیشتر است. برداشتن جزئی مینیسک می‌تواند توان زانو را برای توزیع و جذب یکنواخت فشار به حداقل برساند و به مرور زمان فشار بیشتری به غضروف و دیگر مفاصل وارد می‌کند.
چه عواملی در بهبودی کامل دخیل هستند؟
هورنر می‌گوید نوع عمل نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. وضعیت زانو قبل از جراحی، سلامت عمومی بیمار و میزان پایبندی به برنامه توان‌بخشی هم نقش مهمی در روند بهبودی خواهند داشت.
دکتر خورخه چالا، جراح ارتوپد و دانشیار جراحی ارتوپدی در مرکز پزشکی دانشگاه راش، به اپک تایمز گفت: «دو عامل مهم دیگری که اغلب نادیده گرفته می‌شوند، قدرت عضله چهارسر ران و آمادگی روانی بیمار هستند.»
قدرت عضله چهارسر ران شرایط لازم را برای بهبودی زانو مهیا می‌کند. عمل جراحی، درد و تورم به‌شکل موقت باعث تضعیف این عضله می‌شوند و کنترل زانو را دشوارتر می‌کنند. آمادگی روانی هم اهمیت بسزایی دارد، زیرا دوره نقاهت مستلزم پایبندی به برنامه توان‌بخشی است. برای نمونه، ترس از حرکت یا آسیب مجدد، اعتمادبه‌نفس پایین و انتظارات غیرواقع‌بینانه باعث می‌شوند که پایبندی به برنامه توان‌بخشی دشوارتر شود. داشتن انتظارات واقع‌بینانه و اعتمادبه‌نفس لازم به بیماران کمک می‌کند نقش پررنگ‌تری در روند بهبودی خود داشته باشند.
گاهی لازم است که دوباره جراحی کنید. چالا گفت اگر عمل جراحی صرفاً برای ترمیم مینیسک انجام گرفته باشد، بیمار در حداکثر ۱۵ درصد از موارد به عمل مجدد نیاز پیدا می‌کند. اما احتمال انجام جراحی مجدد برای ترمیم رباط صلیبی قدامی کمتر از ۱۰ درصد است. ورزشکاران جوانی که با چرخش و تغییر جهت ناگهانی زانو سروکار دارند، با خطر بیشتری مواجه هستند. او گفت: «پیشرفت آرتروز، جوش‌نخوردن یا عدم ترمیم پارگی و برطرف‌نشدن علت پارگی اولیه شایع‌ترین دلیل انجام جراحی دوم هستند.»
چگونه خود را برای آرتروسکوپی زانو آماده کنیم؟
اگر از سلامت عمومی کافی برخوردار باشید، آرتروسکوپی زانو معمولاً سرپایی انجام می‌شود و می‌توانید همان روز به خانه برگردید.
دو هفته قبل از جراحی:
- درباره مصرف دارو در روز جراحی با پزشک خود صحبت کنید. شاید لازم باشد مصرف داروهایی مانند آسپرین، ایبوپروفن، ناپروکسن یا داروهای رقیق‌کننده خون را که به خطر خونریزی دامن می‌زنند به‌طور موقت متوقف کنید.
- اگر روزانه بیش از ۱ یا ۲ نوشیدنی الکلی مصرف می‌کنید، پزشک خود را در جریان بگذارید و ترک سیگار را هم در نظر بگیرید. مصرف سیگار روند ترمیم زخم و استخوان را به تعویق می‌اندازد.
- اگر قبل از جراحی دچار سرماخوردگی، آنفلوآنزا، تب یا تبخال شدید، به جراح خود اطلاع دهید.
در هفته منتهی به جراحی: درباره داروهایی که باید در روز جراحی مصرف کنید، با پزشک‌تان صحبت کنید. دستور مصرف داروها ممکن است در روزهای منتهی به جراحی تغییر کند. دستورالعمل تیم جراحی یا بیهوشی خود را ملاک قرار دهید.
روز جراحی: در رابطه با زمان توقف خوردن و آشامیدن طبق دستورالعمل تیم جراحی یا بیهوشی عمل کنید. ممکن است از شما بخواهند ۶ تا ۱۲ ساعت قبل از عمل از خوردن و آشامیدن پرهیز کنید. در این ساعت‌ها باید فقط داروهای مجاز را با مقداری آب مصرف کنید.
مراقبت‌های بعد از آرتروسکوپی زانو
نکات زیر به بهبودی زانوی شما کمک می‌کنند:
- داروها: پزشک ممکن است برای شما داروهای مسکن از جمله داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی، داروهای بی‌حسی موضعی یا داروهای مخدر تجویز کند. همچنین ممکن است برای کاهش خطر تشکیل لخته خون به شما آسپرین بدهد.
- درد و تورم: پای خود را در چند روز نخست بالا نگه‌دارید و طبق دستور پزشک از کمپرس یخ برای کاهش درد و تورم استفاده کنید.
- مراقبت از زخم: پانسمان و محل برش‌ها را تمیز و خشک نگه‌دارید. اگر بانداژ دارید، هنگام دوش گرفتن آن را با پلاستیک بپوشانید تا خیس نشود.
- تحمل وزن: بعد از جراحی درصورت نیاز از عصا یا سایر ابزارهای کمکی برای راه‌رفتن استفاده کنید.
- توان‌بخشی و ورزش: به برنامه توان‌بخشی پایبند باشید و تمرینات زانو را به‌طور منظم انجام دهید تا دامنه حرکتی زانو به حالت عادی برگردد و عضلات اطراف آن قوی‌تر شوند.
برای ارزیابی روند بهبودی و گفت‌وگو درباره نتیجه جراحی و برنامه دوران نقاهت باید از نو ویزیت شوید. زمان بازگشت به کار به نوع عمل و شرایط کاری‌تان بستگی دارد و از چند هفته برای مشاغل اداری تا چند ماه برای کارهای فیزیکی و سنگین متغیر خواهد بود.
بعد از عمل‌های جزئی معمولاً ۱ تا ۳ هفته بعد می‌توانید پشت فرمان بنشینید، اما عمل‌های سنگین ترمیم یا بازسازی معمولاً دوره نقاهت طولانی‌تری دارند.
دکتر رایان ام. سیویک، جراح ارتوپد، به اپک تایمز گفت: «یکی از چیزهایی که دوست دارم بیماران به آن توجه کنند، این است که روش واحدی برای رفع مشکلات زانوی همه وجود ندارد.» او تأکید کرد که روش بهینه درمان به عواملی مانند سلامت عمومی، درمان‌های قبلی، سبک زندگی و انتظارات بیمار از نتیجه درمان بستگی دارد.»
سیویک گفت: «گاهی جراحی بهترین گزینه است، اما در بسیاری از موارد می‌توانیم روند درمان را با گزینه‌های محافظه‌کارانه مانند استراحت، کمپرس یخ، زانوبند، داروهای ضدالتهاب، آمپول یا فیزیوتراپی شروع کنیم. رویکرد مرحله‌به‌مرحله در بسیاری از موارد به بهبود درد و عملکرد زانو کمک می‌کند و نیازی به جراحی ندارد.»
